رفتار قاطعانه چیست؟ راهنمای جامع و گام به گام قاطعیت

سرفصل های مهم این مقاله:

اجازه بدهید بحث رفتار قاطعانه را با گریزی به علوم اعصاب شروع کنم. در مغز ما 2 بخش بسیار مهم وجود دارد؛

  • یکی مغز قدیم یا خزنده
  • و دیگری مغز جدید یا منطقی

مغز قدیم، چیزی است که وقتی در شرایط سختی باشیم، اوضاع را در دست می‌گیرد، مشکل اینجاست که ما مغز قدیم را از نیاکان‌مان به ارث برده‌ایم و این قسمت، صرفا 2 راهکار دارد: «فرار و حمله!»

در واقع وقتی در شرایط سختی قرار می‌گیریم، مثلا وقتی کسی حق‌مان را می‌خورد، کسی در صف جلوی ما می‌ایستد یا حتی وقتی کسی در مقابل جمع مسخره‌مان می‌کند، مغز قدیم ابتدا نگاهی به مغز جدید می‌کند، اگر در مغز جدید برای این شرایط راهکار و آموزشی وجود نداشت، مغز قدیم بنابر وضعیت، یا دستور حمله یا همان پرخاشگری را می‌دهد یا دستور فرار یا همان خجولی!

در این مثال اگر فرض کنیم کسی در صف خرید به طور گستاخانه خودش را جلوی شما قرار بدهد و از قبل هیچ آموزشی ندیده باشید، مغز قدیم‌تان یا دستور به خجولی‌گری می‌دهد یا دستور به پرخاشگری و دعوا. اما اگر در مغز جدید راهکاری به اسم رفتار قاطعانه یا قاطعیت باشد، این بخش اوضاع را در دست گرفته و قاطعیت نشان می‌دهد.

پس با من در این مقاله همراه باشید چون می‌خواهم به کمک خودتان، مغز جدیدتان را برای رفتار قاطعانه یا همان assertiveness آموزش بدهم تا از این به بعد در هیچ شرایطی، نه به سراغ خجولی‌گری بروید و نه پرخاشگری!

اول این دو بخش از دوره رویایی شهامت را نگاه کنید که در مورد ریشه خجولی گری و همین موضوع مغز قدیم و جدید است:👇

قاطعیت یا رفتار قاطعانه چیست؟

قاطعیت یعنی پیگیری نیازها و خواسته ها بدون لطمه به حقوق، ارزش و افکار دیگران.

در منابع مختلف، تعریف‌های زیادی در مورد قاطعیت وجود دارد. مثلا:

اصرار بر به رسمیت شناختن حقوق خود به‌شکل صادقانه و مثبت. (آکسفورد)

اما راستش را بخواهید من تعریفی که استاد بهرامپور در دوره شهامت در مورد قاطعیت داشتند را بیشتر دوست دارم:

((قاطعیت یعنی پیگیری نیازها و خواسته ها بدون لطمه به حقوق، ارزش و افکار دیگران))

می‌دانید چرا این تعریف را بیشتر دوست دارم؟ چون مهم‌ترین ویژگی‌های قاطعیت را در خودش جای داده و به خوبی آنها را تعریف می‌کند:

3 ویژگی رفتار قاطعانه

رفتار قاطعانه 3 ویژگی بسیار مهم دارد که اگر در حین برخورد با دیگران در رفتارتان هر کدام از این ویژگی‌ها وجود نداشت، باید بدانید که رفتار غیر قاطعانه دارید:

1_ محترمانه بودن

نکته اول اینجاست که هیچ انسانی حق ندارد به هیچ انسان دیگری بی‌احترامی کند! اجازه بدهید یک مثال بزنم تا بهتر متوجه شوید: حتی اگر همین حالا یک قاتل زنجیره‌ای را دستگیر کنند، کسی حق ندارد به او توهین کرده، او را کتک بزند و… . قطعا این فرد با حکم قاضی قرار است به سزای عملش برسد اما من و شمای شهروند و هیچکس دیگر، هیچ حقی در توهین به او نداریم.

2_ قاطعانه بودن

منظور از قاطعانه بودن، عدم بروز خجالت و همینطور پرخاشگری است. این یعنی وقتی می‌توانیم بگوییم رفتارمان قاطعانه بوده که هم مطمئن باشیم از سر خجالت بیخیال موضوع نشده و هم از سر پرخاشگری اقدام به توهین و رفتار نادرست نکرده‌ایم.

3_ منصفانه بودن

در نهایت اگر با لحنی محکم و استوار خواسته‌تان را بیان کنید، اما خواسته‌ای که دارید منصفانه نبوده و طرف مقابل هم به هر دلیلی مثل ترس و خجالت خواسته شما را انجام داده، یعنی پرخاشگری کرده‌اید! بنابراین آخرین ویژگی رفتار قاطعانه منصفانه بودن آن است.

در بخش بعدی هم پیام بهرام پور در مورد قاطعیت و ویژگی های قاطعیت  رفتارهای قاطعانه توضیحات جالبی ارائه می دهد: 👇

چرا باید قاطع باشیم؟!

تصویر: ما با بروز خجولی به جای قاطعیت، به افراد ظالم و خودخواه برای گسترش بیشتر این رفتارشان کمک می‌کنیم! یادتان باشد تا وقتی مظلومی نباشد، ظالمی هم وجود نخواهد داشت… .

در این قسمت اصلا کاری به این ندارم که قاطعیت چقدر روی زندگی ما تاثیر مثبت دارد؛ بلکه می‌خواهم از یک موضوع متفاوت با شما صحبت کنم! در دنیای روانشناسی چیزی به اسم تفکر سیستمی وجود دارد که واقعا مفهوم گسترده‌ای است اما به طور خلاصه می‌گوید:

ما آدم‌ها مثل سیستم در کنار هم هستیم و هر رفتارمان روی این سیستم تاثیر مثبت و منفی دارد. حالا وقتی شما ترجیح بدهید انسان قاطعی نباشید، مطمئنا بارها طی روز ظلم دیگران را می‌پذیرید. نکته اینجاست که بر اساس تفکر سیستمی، وقتی شما این ظلم را می‌پذیرید و قاطعیت نشان نمی‌دهید، در واقع به ظالم برای رشد و گسترش این رفتارش کمک کرده‌اید!

بنابراین ما با این رفتارمان نه فقط به خودمان بلکه به دیگران هم صدمه می‌زنیم. حالا با توجه به این موضوع، ادامه مقاله را بخوانید.

ارتباط رفتار قاطعانه و عزت نفس چیست؟!

این بخش از مقاله خیلی اهمیت دارد! ابتدا بگویم منظور از عزت نفس چیست: انسانی که عزت نفس دارد، هم خودش و هم دیگران را محترم شمرده و همه انسان‌ها را به یک اندازه لایق رفتار خوب می‌داند. حالا با این تعریف، نگاهی به جدول پایین داشته باشیدارتباط رفتار قاطعانه و عزت نفس چیستاین جدول یک محور عمودی دارد که در مورد شخص من (شما و هر کس دیگر از دیدگاه خودتان) است و یک محور افقی که در مورد طرف مقابلی است که با او برخورد کرده‌ایم. طبق این جدول:

  1. اگر من طرف مقابل را محترم بدانم و در خودم را غیر محترم، از خود خجولی نشان می‌دهم. مثلا اگر فروشنده مابقی پولم را پس ندهد، با بهانه‌هایی مثل ارزشش را ندارد، بیخیال گرفتن حقم می‌شوم چون در واقع طرف مقابل را ارزشمندتر از خودم می‌دانم.
  2. اگر طرف مقابل و خودم را غیر محترم بدانم، اقدام به نشان دادن رفتارهای غیر قابل تحمل مثل غر زدن و نق زدن می‌کنم. ممکن است این رفتار را در جمع نشان دهم و همینطور فقط در تنهایی خودم.
  3. اگر خودم را محترم شمرده و طرف مقابل را نامحترم بدانم، یعنی همان غرور و خودشیفتگی، در این شرایط شروع به پرخاشگری می‌کنم.
  4. اما در نهایت وقتی هم خودم را محترم بدانم و هم طرف مقابل را، رفتارم قاطعانه خواهد بود.

منظور از خجولی چیست؟

افراد خجول، همیشه نظر، احساسات و خواسته دیگران را نسبت به خودشان اولویت می‌دهند

بالاتر چند بار از عبارت خجولی و پرخاشگری استفاده کردم. برای درک بهتر، در ادامه به مهم‌ترین ویژگی‌های آنها اشاره می‌کنم. به طور خلاصه افرادی که خجولند:

  • در نه گفتن، ناتوانند،
  • در هر شرایطی فرار را ترجیح می‌دهند،
  • هرکاری دیگران از آنها بخواهند را انجام می‌دهند،
  • حقوق خودشان را نمی‌دانند و اگر هم بدانند از آن می‌گذرند،
  • برای جلوگیری از تعارض و برخورد با دیگران، هر کاری می‌کنند،
  • از بروز احساسات مثبت و منفی خودشان ترس دارند،
  • بقیه را نسبت به خودشان اولویت می‌دهند.
نکته: در بسیاری از مواقع افراد خجول به دلیل اینکه دائما در جامعه حق‌شان خورده می‌شود، عصبانیت‌شان را جای دیگری مثل خانواده بروز داده و عملا خودشان برای افراد ضعیف دیگری پرخاشگری می‌کنند. بنابراین خجالت خودتان را سرسری نگیرید…

 

حتما بخوانید: خجالت و تعارفات متداول + ضمیمه پاسخ به تعارفات (لایو بهرام پور)

منظور از پرخاشگری چیست؟

افراد پرخاشگر سعی می‌کنند با ایجاد ترس و وحشت، دیگران را وادار به انجام خواسته‌شان کنند

به طور خلاصه افراد پرخاشگر:

  • به جای درست صحبت کردن، ترجیح می‌دهند به سراغ صدای بلند یا رفتار غیر کلامی بروند،
  • برای اینکه در طرف مقابل استرس ایجاد کنند، واکنش سریع نشان می‌دهند،
  • به احساس دیگران اهمیت نمی‌دهند،
  • صرفا به خواسته خودشان فکر می‌کنند،
  • از افراد خجول سوء استفاده می‌کنند،
  • با کنایه صحبت می‌کنند،
  • با گفتن جمله ((من رُکم)) خودشان را توجیه می‌کنند.

نکته مهم: رفتار پرخاشگری و خجولی مطلق نیست! این یعنی ممکن است یک نفر در همه بخش‌های زندگی‌اش، در خانواده، مهمانی‌ها و… انسان قاطعی بوده اما در محل کارش خجول باشد! یا یک نفر در محل کار خجول بوده و در خانه پرخاشگری کند! بنابراین صرفا با نگاه به یک جنبه از زندگی‌تان، خودتان را قضاوت نکنید.

آموزش اصول رفتار قاطعانه

داشتن رفتار قاطعانه قرار نیست آسان باشد! اما برای تبدیل شدن به یک انسان سالم در دنیای امروزی، باید سختی‌هایش را به جان بخریم. در ادامه راهنمای رفتار قاطعانه را در اختیارتان می‌گذارم:

1_ برای خودتان و دیگران ارزش قائل باشید

همانطور که بالاتر هم متوجه شدید، کمبود حس ارزشمندی برای خودتان و دیگران، باعث ایجاد رفتارهای پرخاشگرانه و خجولی می‌شود. به زبان دیگر هر موقع متوجه شدید که نمی‌توانید از رفتار خجولی و فرار دست بکشید، به این شک کنید که احتمالا هنوز آنطور که باید روی عزت نفس و احترام به خودتان کار نکرده‌اید. در مقابل هر جا رفتار ناگهانی و پرخاشگرانه نشان دادید، احتمالا در زمینه عزت نفس و البته کنترل احساسات مشکل دارید. دقت کنید، بهترین راهکارها برای خلاص شدن از این مشکلات، تلاش برای داشتن رفتار قاطعانه، یعنی احترام به خودتان و دیگران است.

2_ منتظر دیگران نمانید!

اگر منتظرید دیگران بفهمند شما از چه چیزی ناراحت می‌شوید و رفتارشان را تغییر بدهند، احتمالا هیچ وقت به خواسته‌تان نمیرسید

یکی از رایج‌ترین اشتباهات در زمینه رفتارها، این است که افراد منتظر می‌مانند دیگران نیازهای‌شان را درک کنند! مثلا خانمی که با خودش می‌گوید احتمالا شوهرم با دیدن کارهای زیاد روزانه من، خودش متوجه شده و دیگر بعد از به خانه آمدن لباس‌هایش را مرتب می‌کند. اما در مقابل مرد هم وقتی متوجه می‌شود زنش به این موضوع اعتراضی ندارد، با خودش تصور می‌کند که او حتما مشکل خاصی در مرتب کردن چند تکه لباس کوچک ندارد.

3_ شرایط را بدون قضاوت، توصیف کنید

در قدم اول وقتی در وضعیتی قرار گرفتید که باید رفتار قاطعانه از خودتان نشان بدهید، شرایط را بدون قضاوت برای طرف مقابل روشن کنید. یعنی چه؟ یعنی نیاز نیست به کارِ طرف مقابل صفت‌هایی مثل خوب، بد، زشت و… بزنید. مثلا اگر فردی در صف جلوی شما آمده، فقط به او بگویید دوست عزیز من قبل از شما اینجا منتظر ایستاده بودم و اگر ممکن است به انتهای صف بروید. نه اینکه بگویید واقعا رفتار زشتی دارد و… .

یا مثلا اگر از دست رفتار همسرتان ناراحتید که لباس‌هایش را مرتب نمی‌کند، بدون اینکه به این کارش صفتی مثل شلخته بودن بدهید، صرفا به او بگویید که مرتب نکردن لباس‌هایش باعث می‌شود شما خسته شوید.

4_ اگر نیاز بود، کمی از احساسات و اثرات رفتار بگویید

مخصوصا در روابط نزدیک که برای‌تان اهمیت دارد بر سر فلان مسئله به‌ مشکل خاصی نخورید و طرف مقابل را ناراحت نکنید، می‌توانید کمی از احساسات و اثرات رفتار او بگویید تا راحت‌تر قانع شود که حق با شماست. مثلا بگویید:

می‌دانم شب‌ها خسته‌ای، ولی دقیقا زمانی که از سر کار به خانه برمی‌گردی، زمان خستگی من هم هست و در این شرایط مرتب کردن لباس‌هایت واقعا ته‌مانده انرژی من را هم می‌گیرد و نمی‌گذارد زمان باکیفیت‌تری را به تو اختصاص بدهم.

5_ سوال کنید اما کنایه نزنید!

کنایه زدن یکی از ویژگی‌های انسان‌های پرخاشگر است!

در بسیاری از مواقع، سوال کردن حین رفتار قاطعانه کمک زیادی به شما می‌کند. مثلا وقتی با کسی قرار دارید و برای بار چندم دیر می‌کند، این‌بار با لحن کاملا محترمانه از او بپرسید: ((محمدجان قرارمون ساعت چند بود؟)) جواب این سوال کمک می‌کند شرایط برای طرف مقابل روشن شده و کمی به ناراحتی شما آگاه شود. در درجه دوم از او بپرسید: ((به نظر تو چکار کنیم که دوباره این بی‌برنامگی پیش نیاد و دفعه بعدی زودتر کارمون رو شروع کنیم؟))

همین 2 سوال باعث می‌شود شما عملا به خواسته‌تان رسیده، طرف مقابل را نسبت به اشتباهش آگاه کرده و همینطور از او وعده بگیرید. دقت کنید، همانطور که بالاتر هم گفتم کنایه زدن خودش نمونه‌ای از پرخاشگری است بنابراین به هیچ عنوان نباید به طرف مقابل کنایه بزنید. بلکه باید به‌شکل کاملا دوستانه سوال بپرسید.

6_ بپذیرید که شما نمی‌توانید واکنش دیگران را کنترل کنید

یکی از مهم‌ترین نکات در بحث رفتار قاطعانه، این است که بدانید و بپذیرید شما نمی‌توانید واکنش بقیه را کنترل کنید! این یعنی ممکن است در بعضی تعارضات رفتار کاملا قاطعانه و درستی نشان بدهید اما طرف مقابل پرخاشگری کند. در این شرایط باید یادتان باشد شما کسی نیستید که رفتار قاطعانه نشان می‌دهد، بلکه شما یک انسان قاطع هستید! به این ترتیب به خودتان اجازه نمی‌دهید حتی در این شرایط و وقتی طرف مقابل در حال بدرفتاری است هم رفتاری جز قاطعیت از خودتان نشان بدهید. یعنی نه از گرفتن حق خودتان دست می‌کشید نه پرخاشگری می‌کنید.

7_ تبعات رفتارتان را در نظر بگیرید

هر رفتاری تبعاتی دارد و ما قبل از بروز آن، باید تبعاتش را در نظر گرفته و بپذیریم

یک نکته بسیار مهم دیگر که احتمالا به خیلی از سوالات ذهنی‌تان پاسخ می‌دهد! ممکن است الان از خودتان بپرسید اگر طرف مقابل خواست با من درگیر شود چه؟ اگر ممکن بود جایی رفتار قاطعانه به شدت به ضرر من تمام شود چه؟ مثلا اگر رفتار قاطعانه‌ام باعث اخراجم شود باید چه کنم؟

در این شرایط اینطور گفته می‌شود که شما باید همیشه تبعات هر رفتارتان را در نظر گرفته و آن را بپذیرید. یعنی:

اگر فکر می‌کنید گفتگو در مورد بار سنگین مسئولیت‌تان با رئیس شرکت می‌تواند باعث اخراج شدن‌تان شود و در این شرایط مالی هم شما به شدت به آن شغل نیاز دارید، پس این وضعیت را قبول کرده و بپذیرید. پذیرش یعنی اینکه قرار نیست به خاطرش غر بزنید یا خودتان را سرزنش کنید! بلکه قبول می‌کنید فعلا نمی‌خواهم چنین ریسکی را تحمل کنم تا وضعیتم کمی بهتر شود. (البته نه اینکه از فردا برای هر شرایطی یک بهانه آورده و خجولی کنید!)

یا مثلا اگر می‌بینید جایی پافشاری روی حق‌تان ممکن است باعث ایجاد نزاع و ضرر مالی و جانی بیشتری شود، بپذیرید که تبعات گرفتن حق‌تان بسیار بیشتر از چیزی است که می‌خواهید و دیگر بحث را ادامه ندهید.

8_ نه گفتن را یاد بگیرید!

شاید جالب باشد بدانید نه گفتن را بعضی به عنوان یک مهارت می‌شناسند! بنابراین اگر الان انسانی هستید که در نه گفتن مشکل دارد، خودتان را سرزنش نکنید چون به راحتی می‌توانید این مهارت را با تمرین کردن یاد بگیرید. اما مهم این است که حتما به سراغ آن بروید. در دوره شهامت تمرین‌های زیادی برای یادگیری نه گفتن به مخاطبان داده شد تا بتوانند از شر این مشکل خلاص شده و هیچ موقع دیگران را نسبت به خودشان اولویت ندهند.

حتما بخوانید: چطور بر ترس از نه شنیدن غلبه کنیم؟ +راهکارهای جذاب!

مزایای رفتار قاطعانه

  • قاطعیت به شما کمک می‌کند تا به خواسته‌های منطقی‌تان برسید،
  • قاطعیت کمک‌تان می‌کند از حق‌تان دفاع کنید و اجازه ندهید دیگران آن را پایمال کنند،
  • قاطعیت عزت نفس و اعتماد به نفس شما را بالا می‌برد،
  • قاطعیت باعث می‌شود مردم شما را به عنوان یک انسان محترم بشناسند،
  • قاطعیت یک رابطه سالم و شفاف برای شما می‌سازد،
  • قاطعیت باعث می‌شود اطرافیان به خودشان اجازه ندهند با شما رفتار ناراحت‌کننده‌ای داشته باشند،
  • قاطعیت بار مسئولیت‌های اضافه را از روی دوش شما برمی‌دارد،
  • و… .

معایب قاطعیت!

البته شاید نسبت دادن کلمه عیب کار اشتباهی باشد، اما در هر حال رفتار قاطعانه ممکن است ریسک‌هایی را هم برای‌تان به همراه بیاورد. مثلا احتمال دارد بعضی از روابط‌تان را در اثر قاطعیت از دست بدهید! در واقع در اغلب اوقات افراد ناسالمی که نمی‌توانند رفتار قاطعانه دیگران با خودشان را تحمل کنند، از آنها دور می‌شوند.

همینطور ممکن است قاطعیت باعث شود در بعضی مواقع در شرایط نسبتا سختی قرار بگیرید. مثلا شرایط بحث با رئیس‌تان که تا امروز در حال بیگاری کشیدن از شما بوده یا بحث با یک فرد غریبه که می‌خواسته حق‌تان را بخورد. البته در نهایت می‌توان گفت معایب قاطعیت هم خودشان به نوعی مزیت محسوب می‌شوند.

چند نکته مهم دیگر در مورد قاطعیت

رای شروع قاطعیت، از تمرین ذهنی شروع کنید!

در ادامه چند نکته مهم را به طور خلاصه به شما توضیح می‌دهم که می‌تواند در داشتن رفتار قاطعانه کمک‌تان کند:

همدلی: یادتان باشد که الزاما همیشه حق با شما نیست و همینطور همیشه هم نمی‌توانید طرف مقابل را درک کنید. بنابراین قبل از رفتار، سعی کنید خودتان را جای طرف مقابل بگذارید، کمی او را درک کنید و سپس حرف‌تان را بزنید یا پاسخ بدهید.

تمرین ذهنی کنید: استاد بهرامپور بارها در دوره‌های مختلف به این موضوع اشاره کردند که تحقیقات علمی تایید کرده تمرین ذهنی باعث بهبود مهارت می‌شود. بنابراین از این به بعد هر جا مشاهده کردید که کسی در شرایط سختی قرار گرفته و در حال پرخاشگری یا خجولی است، از خودتان بپرسید اگر من جای او بودم چه می‌کردم؟ جواب دادن به این سوال و تجسم کردن رفتارتان در آن لحظه یک تمرین ذهنی قدرتمند است.

الگوبرداری کنید: اگر در اطرافیان‌تان انسان قاطعی وجود دارد، اصلا اشکال ندارد که از رفتار او در شرایط سخت و حین قاطعیت الگوبرداری کنید! اتفاقا الگوبرداری در شروع مسیر کمک‌تان می‌کند تا به مرور رفتارهای بهتری را انتخاب کنید.

سخن پایانی مقاله قاطعیت و رفتار قاطعانه

به عنوان کلام آخر؛ یادتان باشد اولین دلیلی که ما به خاطرش اقدام به رفتار قاطعانه می‌کنیم، این است که تغییری ایجاد کرده و به خواسته‌مان برسیم. بنابراین در این مسیر کمک گرفتن از بقیه تکنیک‌های ارتباطی، فن بیان، ارتباط موثر و… هیچ اشکالی ندارد.

خب به انتهای مقاله رسیدیم. در این مقاله ابتدا فهمیدیم که قاطعیت چیست و ویژگی‌هایش را شناختیم. بعد از آن و بعد از بررسی چیستی پرخاشگری و خجولی، مسیر داشتن یک رفتار قاطعانه را بررسی کردیم. در آخر اگر سوال و نظری دارید در بخش نظرات منتظر شما عزیزان هستم.

منابع:

حتما این مقالات فوق العاده راجع به شهامت، رفع خجالت، رفتارهای قاطعانه و رفع کمرویی را مطالعه کنید و لذت ببرید:

زودرنجی چیست؟ دلایل، نشانه‌ها و درمان علمی زودرنجی

چگونه خجالت را کنار بگذاریم؟ +7 تمرین عجیب

چرا زود گریه می کنیم؟ 1 ساعت ویدیو روانشناسی برای درمان

چطور از عذاب وجدان و احساس گناه رها شویم؟

 

دوره‌ای شگفت انگیز و بسیار کاربردی به نام شهامت!

دوره شهامت تا به حال به 6 هزار نفر کمک کرده تا از دام خجالبت، نگرفتن حق، عدم اعتماد به نفس و از دست دادن فرصت ها نجات پیدا کنند.

روی لینک زیر کلیک کنید و درمورد این محصول بیشتر بدانید:

دوره شهامت
مطالب محبوب سایت:

مقالات مرتبط

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

اسکرول به بالا