پیام های سابلیمینال چیست و آیا فایل‌های آن واقعاً کار می‌کنند؟

سرفصل های مهم این مقاله:

اولین باری که من (ساتیا بالنده) با بحث سابلیمینال آشنا شدم، چند سال پیش بود. در خانهٔ دوستی مهمان بودم که متوجه شدم هرچند وقت یک بار، به فایل‌های صوتی خاصی به صورت شخصی گوش می‌دهد. پس از چند روز ماجرا را از او جویا شدم و او توضیح داد که این فایل‌های سابلیمینال را برای رسیدن به موفقیت و ثروت گوش می‌دهد. تعجب کردم و از او توضیح بیشتری خواستم. دربارهٔ سطح زیرآستانه‌ای و نفوذ در اعماق ذهن برای من توضیحات فراوانی داد. این آغاز پیگیری من برای این مبحث بود که در این مقاله به آن خواهیم پرداخت.

در بسیاری اوقات ادعا می‌شود که فایل‌های سابلیمینال حاوی پیام‌هایی هستند که در ضمیر ناخودآگاه افراد اثر گذاشته و الگوهای سالم روانی را جایگزین الگوهای ناسالم می‌کند. بنا به ادعای این افراد، فایل‌های سابلیمینال نه تنها می‌توانند تغییرات ذهنی ایجاد کنند، بلکه حتی قادر به ایجاد تغییرات فیزیکی نیز هستند.

کاسبان مختلفی ادعا می‌کنند که فایل‌های آن‌ها چشم‌ها را بزرگ می‌کند یا رنگ چشم را تغییر می‌دهد و یا دندان‌های افراد را صاف و مرتب می‌کند. آن‌ها برای هر مشکلی، فایل مختص خودش را در اختیار مشتری‌ها قرار می‌دهند. امروز در این قسمت از مجموعه مقالات بیشتر از یک ذره‌بین، برای بررسی این ادعاهای شگفت‌انگیز، چند تحقیق علمی را در کنار یکدیگر بررسی خواهیم کرد.

آیا پیام‌های سابلیمینال می‌توانند رفتار شما را تغییر دهند؟

امروزه عموم مردم در معرض تبلیغات فایل‌های سابلیمینال هستند. به همین خاطر درباره آن صحبت‌های زیادی در جریان است و افراد مختلفی نسبت به آن کنجکاو هستند. ازآنجایی‌که محصولات مرتبط با این حوزه، ادعاهای بزرگ و جالبی دارند، پرداختن به آن ضروری است.

همچنین علاوه بر محیط عمومی جامعه، این موضوع در فضای آکادمیک و دانشگاهی نیز شایان توجه است. این موضوع مورد علاقه دانشجویان است و برای بحث در کلاس روانشناسی مقدماتی مناسب است.

آیا پیام‌های سابلیمینال می‌توانند رفتار شما را تغییر دهند؟

بحث در مورد آن فرصت‌های غنی برای ادغام موضوعات در روش‌های تحقیق، حافظه، شناخت، احساس و ادراک و روانشناسی اجتماعی فراهم می‌کند. این مبحث به زندگی روزمره دانش آموزان مرتبط است و فرصت‌هایی را برای بحث در مورد تحقیقات کاربردی در روانشناسی اجتماعی، اقتصاد رفتاری و بازاریابی فراهم می‌کند. ساختار این مبحث به گونه‌ای است که دانش‌آموزان را وادار می‌کند تا درباره ادعاهای مختلف آن، انواع شواهدی که آن را تأیید یا رد می‌کنند و مکانیسم‌های روان‌شناختی زیربنایی که برای صحت ادعا ضروری است فکر کنند.

علاوه بر جنبه‌های مثبت، نگرانی‌های زیادی دربارهٔ جنبه‌های خطرناک سابلیمینال نیز وجود دارد. به نظر می‌رسد افراد بسیاری نگران این هستند که تبلیغ‌کنندگان بتوانند رفتارشان را از طریق پیام‌های سابلیمینال کنترل کنند. قطعاً فکر ترسناکی است. این نگرانی قابل درک است و باید بر سر آن بحث کرد.

در ادامه به مباحثی از جمله موارد زیر خواهیم پرداخت.

  • پیام‌های سابلیمینال چیست؟
  • انواع پیام‌های سابلیمینال
  • نمونه‌های واقعی از پیام‌های سابلیمینال
  • آیا پیام‌های سابلیمینال واقعاً کار می‌کنند؟

سابلیمینال چیست؟

محرک‌های سابلیمینال به معنای “محرک‌های زیرآستانه‌ای” است. ارائهٔ یک تعریف برای «سابلیمینال» کار راحتی نیست. تعریف‌های مختلفی برای آن ارائه شده که بر سر هیچ‌کدام اجماع نظری وجود ندارد. بااین‌حال، می‌توان توصیفاتی را دربارهٔ آن ارائه کرد.

پیام‌های سابلیمینال محرک‌هایی هستند که زیر آستانه آگاهانهٔ ما قرار دارند. اگرچه این پیام‌ها زیر آستانه آگاهی انسان هستند، اما هنوز هم ممکن است مغز را تحریک کنند و بر رفتار تأثیر بگذارند. [1] به‌عبارت‌دیگر، مغز انسان ممکن است بدون اینکه متوجه شود، پیام‌های زیرپوستی را درک کرده و به آن واکنش نشان دهد. ازآنجایی‌که این پیام‌ها زیر سطح آستانه مطلق (ATL) قرار میگیرند، ما نمی‌توانیم یک پیام سابلیمینال را درک کنیم، حتی اگر به دنبال آن باشیم. دانستن این موضوع مهم است؛ زیرا بسیاری از مردم تأثیر زیرآستانه‌ای را با تأثیر ناخودآگاه اشتباه می‌گیرند؛ اما این دو مفهوم بسیار متفاوت هستند.

ما نمی‌توانیم یک پیام سابلیمینال را درک کنیم، حتی اگر به دنبال آن باشیم

یک محرک می‌تواند به طور ناخودآگاه روی ما تأثیر بگذارد، بدون اینکه زیرآستانه‌ای باشد. اگر بتوانیم آن را ببینیم یا بشنویم – حتی اگر آگاهانه متوجه آن نباشیم – محرکی زیرآستانه‌ای نیست. با مراجعه به یک پژوهش، تفاوت این دو را بهتر متوجه می‌شویم.

تأثیر ناخودآگاه موسیقی بر سفارش نوشیدنی‌ها

موسیقی داخل فروشگاه را در نظر بگیرید. هنگامی که محققان در یک کافه موسیقی پخش کردند، به نتیجه شگفت‌انگیزی دست یافتند[2]. در روزهایی که موسیقی آلمانی پخش می‌شد، سفارش و خرید نوشیدنی آلمانی از نوشیدنی فرانسوی بیشتر بود. بااین‌حال، هنگام پخش موسیقی فرانسوی برعکس اتفاق افتاد.

آیا مردم می‌دانستند که موسیقی بر رفتار آن‌ها تأثیر می‌گذارد؟ نه – آن‌ها ناخودآگاه تحت تأثیر قرار گرفتند. آیا مردم موسیقی را شنیدند؟ در واقع، بله. آن‌ها قادر به شنیدن آن بودند؛ بنابراین، موسیقی حاوی پیام‌های سابلیمینال نبود، اگرچه بر ناخودآگاه مشتریان تأثیرگذار بود. وقتی صحبت از تأثیر ناخودآگاه به میان می‌آید، شکی نیست که ما تحت تأثیر عوامل فرا آستانه‌ای هستیم[3].

بااین‌حال، عوامل سابلیمینال موجود متفاوتی هستند. ما نمی‌توانیم آگاهانه پیام‌های سابلیمینال را درک کنیم، حتی اگر به دنبال آن‌ها باشیم. نیازی به گفتن نیست که دربارهٔ تأثیرات پیام‌های سابلیمینال، شک و تردید بسیار بیشتری نسبت به تأثیرات ناخودآگاه وجود دارد.

انواع پیام‌های سابلیمینال

به‌طورکلی، سه نوع پیام سابلیمینال وجود دارد:

  1. پیام‌های زیر بصری – نشانه‌های بصری که به سرعت (معمولاً چند میلی‌ثانیه) چشمک می‌زنند که مردم آن‌ها را درک نمی‌کنند.
  2. پیام‌های زیر شنیدنی – نشانه‌های صوتی با حجم کم که در یک منبع صوتی بلندتر مانند موسیقی درج می‌شوند.
  3. وارون‌نگاری صوتی (Backmasking): یک پیام صوتی است که به جهت عقب ضبط می‌شود. سپس با پخش کردن آن رو به جلو، پیام معکوس پنهان می‌شود

انواع پیام‌های سابلیمینال

نمونه‌های واقعی از پیام‌های سابلیمینال

مردم ادعا می‌کنند که پیام‌های سابلیمینال در تبلیغات، فیلم‌ها و موسیقی ظاهر شده‌اند. بدون شک این موضوع جذابی است؛ اما متأسفانه بیشتر نمونه‌ها کاملاً تصادفی هستند. مردم اگر به اندازه کافی بگردند، از دل هر چیزی می‌توانند پیام‌های مخفی استخراج کنند.

ناگفته نماند، بسیاری از نمونه‌های محبوب حتی به‌هیچ‌وجه «سابلیمینال» نیستند. نشانه‌ها فقط محرک‌های عادی هستند که در یک تصویر بصری پنهان شده‌اند.

پیام‌های سابلیمینال در تبلیغات

می‌توانیم هرج‌ومرج تبلیغاتی سابلیمینال را به گردن جیمز ویکاری بیندازیم. در دههٔ 1950، جیمز ویکاری ادعا کرد که با پخش تبلیغات نامحسوس در میان یک فیلم، فروش کوکاکولا و پاپکورن را افزایش داده است. بنا بر ادعای او، در طول فیلم برنده جایزه اسکار “پیک‌نیک”، جیمز ویکاری، هر 5 ثانیه یک بار تبلیغات را روی صفحه نمایش می‌داد. وقفه‌ها آن‌قدر سریع بودند که توسط فرد هوشیار غیرقابل تشخیص بودند. بااین‌حال، تبلیغات زودگذر «کوکاکولا بنوشید» و «گرسنه‌اید؟ پاپ کورن بخورید» فروش کوکاکولا را 18.1 درصد و پاپ کورن را تا 57.8 درصد افزایش داد.

داستان کوتاه است: ادعای او یک دروغ بود. در نهایت، رئیس شرکت تست روانشناسی Psychological Corp ویکاری را به چالش کشید تا آزمایش خود را تکرار کند. ویکاری پس از شکست در ایجاد مجدد سود در فروش، اعتراف کرد که نتایج را ساخته است. ویکاری اعتراف کرد که این مطالعه یک فریب تمام عیار بود که برای تقویت شرکت بازاریابی خود انجام داده بود. برخی از کارشناسان معتقدند که او هرگز آزمایش اصلی را به پایان نرساند.

با وجود اعتراف ویکاری، خسارت زیادی به افکار عمومی وارد شده است. مردم ترسیدند که کنترل ذهن ممکن است. این فریب تبعات بدی به همراه داشت. از آن زمان، مردم به دنبال تبلیغات مشکوک حاوی پیام‌های سابلیمینال هستند. در اینجا چند نمونه وجود دارد که توجه زیادی را به خود جلب کرد:

آیا پیام‌های سابلیمینال کار نمی‌کنند؟ چند دهه پیش، محققان در مورد اثربخشی آن‌ها حمایت اندکی یافتند.[4]

بااین‌حال، در دهه‌های اخیر، چشم‌انداز کمی تغییر کرده است. تحقیقات نوظهور نشان داده که پیام‌های سابلیمینال می‌توانند بر افکار و رفتار ما تأثیر بگذارند (برای یکی از اولین مطالعات قابل‌توجه به این پژوهش[5] مراجعه کنید).

به‌عنوان‌مثال، تحقیقات جدید نشان داده است که پیام‌های ناخودآگاه در تبلیغات در واقع می‌توانند بر رفتار خرید ما تأثیر بگذارند. به‌عنوان‌مثال، شرکت‌کنندگان در یک مطالعه به طور قابل‌توجهی احتمال بیشتری داشت که یک نوشیدنی Lipton Ice را انتخاب کنند، زمانی که آن‌ها به طور سابلیمینال با Lipton Ice آماده شدند. [6]

یافته‌های دیگری نیز وجود داشته است. در اینجا چند مورد جالب وجود دارد:

پژوهشگران در پژوهشی [7] دریافتند که مردم می‌توانند به طور قابل‌توجهی کاربردهای بیشتری را برای یک آجر فهرست کنند، زمانی که در معرض لوگوی سابلیمینال شرکت اپل قرار گرفته بودند (در مقایسه با لوگوی شرکت آی بی ام) به نظر می‌رسد قرار گرفتن در معرض لوگوی اپل به طور موقت خلاقیت افراد را افزایش داد.

دو پژوهشگر به نام مورفی و زایونک (1993) [8] در آزمایشی دریافتند که مردم پس‌ازاینکه در معرض سابلیمینال نمادهای مبهم با افراد خندان قرار گرفتند، نظر مساعدتری نسبت به نمادهای مبهم پیدا کردند. در واقع، این اثر زمانی قوی‌تر بود که نوردهی به صورت سابلیمینال بود.

پژوهشگرانی نیز در یک پژوهش [9] متوجه شدند مردم پس‌ازاینکه به صورت سابلیمینال با عکسی از یک فرد مواجه شدند، بیشتر با نظرات او موافق بودند.

پژوهشگران دیگری در یک بررسی [10]، افراد را به طور سابلیمینال با کلمات «اعتماد کردن» روبرو کردند. مشخص شد که در این شرایط، برای افراد پیامی در مورد مصرف آب لوله‌کشی بسیار متقاعدکننده‌تر به نظر می‌آید.

با همه این یافته‌ها، پیام‌های ناخودآگاه بسیار امیدوارکننده به نظر می‌رسند، درست است؟ خب بهتر است زیاد هیجان‌زده نشویم. این تحقیقات نوظهور نیز دارای محدودیت‌هایی است. در ادامه به این محدودیت‌ها نگاهی خواهیم داشت.

پیام‌های سابلیمینال در نوارهای خودیاری

علاوه بر تبلیغات، یکی دیگر از حوزه‌های رایج بحث، مربوط به فایل‌های صوتی خودیاری است. مجموعه‌ای از برنامه‌های صوتی سابلیمینال وجود دارند که قرار است به افراد کمک کنند وزن خود را کاهش دهند، سیگار نکشند، حافظه خود را بهبود بخشند و غیره.

وقتی تأثیرات سابلیمینال رخ می‌دهند، مدت زیادی دوام نمی‌آورند.

آیا آن‌ها کار می‌کنند؟ برخی تحقیقات نشان می‌دهد که پیام‌های سابلیمینال در نوارهای خودیاری تا حدی مؤثر هستند؛ اما… آن‌ها به دلیل اثر دارونما مؤثر هستند. در پژوهشی دوسوکور[11]، مشخص شد که خود پیام‌های سابلیمینال، اساساً بی‌فایده هستند.

آیا پیام‌های ناخودآگاه می‌توانند بر افکار و رفتار شما تأثیر بگذارند؟ بله آن‌ها می‌توانند. بااین‌حال، پیام‌های سابلیمینال نمی‌توانند شما را مجبور به انجام کاری کنند که نمی‌خواهید انجام دهید؛ بنابراین جای نگرانی نیست. یکی از محدودیت‌های این پیام‌ها این است که مردم باید از قبل نیاز داشته باشند تا این پیام‌ها اثرگذار باشند.

برای اینکه پیام‌های ناخودآگاه بر رفتار تأثیر بگذارند، افراد باید از قبل بخواهند آن رفتار را انجام دهند. برای مثال، محققان دریافتند[12] که پیام‌های ناخودآگاه مربوط به تشنگی فقط برای شرکت‌کنندگانی که قبلاً تشنه بودند مؤثر است. برای افرادی که تشنه نبودند، پیام‌های سابلیمینال هیچ اثری نداشت.

همچنین، وقتی تأثیرات سابلیمینال رخ می‌دهند، مدت زیادی دوام نمی‌آورند. بر اساس یک مطالعه[13] در سال 2016 که در نشریه Neuroscience of Consciousness منتشر شده، تأثیرات سابلیمینال نهایتاً 25 دقیقه‌ای هستند؛ به‌عبارت‌دیگر، تبلیغات سابلیمینال که تلاش می‌کنند کسی را از روی کاناپه بیرون بیاورند و وارد فروشگاه کنند احتمالاً مؤثر نیستند.

پیام‌های سابلیمینال نمی‌توانند شما را مجبور به انجام کاری کنند

پیام‌های سابلیمینال نمی‌توانند رفتار شما را کنترل کنند. آن‌ها فقط می‌توانند تصمیم شما را راهنمایی کنند. مثلاً هنگام انتخاب یک برند نوشیدنی در مقابل برخی نوشیدنی‌های دیگر.

آیا فایل‌های سابلیمینال عزت‌نفس شما را افزایش می‌دهند؟

پژوهشگران در یک پژوهش [14]، اثرگذاری فایل‌های صوتی سابلیمینال را بر عزت‌نفس بررسی کرده‌اند. در این پژوهش، افراد تحت آزمایش به چهار گروه تقسیم شدند. گروه اول به فایل‌هایی گوش دادند که هم شامل پیام‌های سابلیمینال بود و هم پیام‌های فرا آستانه‌ای که افراد می‌توانستند متوجه آن‌ها شوند.

گروه دوم فقط به فایل‌های سابلیمینال گوش سپردند. به گروه سوم فقط موسیقی‌های عادی دادند ولی به آن‌ها گفتند که این فایل‌ها حاوی پیام‌های سابلیمینال هم هستند. گروه آخر به هیچ فایلی گوش نداد.

آیا فایل‌های سابلیمینال عزت‌نفس شما را افزایش می‌دهند؟

فایل‌های استفاده شده در این پژوهش شامل پیام‌هایی مثل “من انسانی خاص و متفاوت هستم و کاملاً توانایی کنترل کامل زندگی‌ام را دارم” بود. البته می‌بایست یادآوری کنیم که بنا به ماهیت فایل‌های سابلیمینال، افراد به صورت هوشیار قادر به فهمیدن هوشیارانه این عبارات نیستند و این پیام‌ها برای اثر بر ناخودآگاه افراد تهیه می‌شوند.

قبل و بعد از انجام آزمایش، میزان عزت‌نفس این افراد اندازه‌گیری شد. بررسی نتایج نشان داد بین این سه گروه که به فایل‌های صوتی مختلف گوش داده بودند، هیچ تفاوتی در میزان تغییر اعتمادبه‌نفسشان وجود نداشت. عزت‌نفس هیچ‌کدام بیش از دیگری تغییر نکرده بود؛ یعنی رشد عزت‌نفس افرادی که به فایل‌های سابلیمینال گوش کرده بودند، با عزت‌نفس کسانی که به موسیقی‌های عادی گوش کرده بودند، یا با دیگرانی که هر دوی این‌ها را گوش کرده بودند، هیچ تفاوتی نداشت. هیچ‌کدام بیشتر از دیگری رشد نکرده بود.

آیا فایل‌های سابلیمینال شما را لاغر می‌کنند؟

طرفداران برنامه‌های کاهش وزن به وسیله پیام‌های سابلیمینال ادعاهای زیادی در مورد آن‌ها دارند. برخی می‌گویند این برنامه‌ها با برنامه‌ریزی مجدد مغز ناخودآگاه برای جایگزینی باورهای منفی با باورهای مثبت به افراد کمک می‌کند تا به اهداف کاهش وزن خود برسند.

این برنامه‌ها اشکال و اشکال مختلفی دارند. می‌توانید نوارهای صوتی، سی‌دی، دی‌وی‌دی، MP3، برنامه‌های دیجیتال، ویدیوهای یوتیوب و موارد دیگر را بیابید که همگی با کمک پیام‌های سابلیمینال کاهش وزن را نوید می‌دهند.

آیا فایل‌های سابلیمینال شما را لاغر می‌کنند؟

حال به پژوهشی دیگر نگاهی کنیم. در این پژوهش [15]، تعدادی زن که به مؤثر بودن فایل‌های سابلیمینال باور داشتند و می‌خواستند تا به وسیله آن‌ها وزن خود را کم کنند را پیدا کردند. این زن‌ها را به سه گروه تقسیم کردند. به گروه اول، فایل‌های سابلیمینال مخصوص کاهش وزن را دادند. گروه دوم، نوارهای سابلیمینال ارائه شد اما این نوارها ارتباطی به کاهش وزن نداشتند و مربوط به مسائل دیگری بودند، درحالی‌که این گروه تصور می‌کردند که فایل‌ها مرتبط با کاهش وزن هستند.

گروه سوم به هیچ فایل سابلیمینال گوش ندادند. این افراد به مدت پنج هفته به فایل‌هایشان گوش می‌دادند و هر هفته نیز وزنشان گرفته می‌شد. بعد از پنج هفته، بررسی نتایج نشان داد که هیچ تفاوتی در بین میزان تغییر وزن این سه گروه وجود ندارد؛ یعنی هر سه گروه (افرادی که به فایل‌های سابلیمینال کاهش وزن گوش دادند، افرادی که به فایل‌های سابلیمینال غیر مرتبط گوش دادند و افرادی که به هیچ فایل سابلیمینالی گوش ندادند) به یک اندازه موفق شده بودند از وزن خودشان کم کنند. همچنین یک آنالیز [16] در سال 2018، بررسی کرد که چگونه علائم کنترل وزن بر مصرف غذا تأثیر می‌گذارد. این تجزیه‌وتحلیل نشان داد که استفاده از پیام‌های سابلیمینال هیچ تأثیری بر مصرف غذا ندارد.

برخی از تحقیقات نشان می‌دهند که اثربخشی پیام‌های سابلیمینال ممکن است به بسیاری از عوامل دیگر بستگی داشته باشد، مانند:

  • رسانه مورد استفاده – صوتی یا تصویری [17]
    اهداف فردی یک فرد [18]
    تجربیات فرهنگی گذشته [19]
    سطوح گرسنگی و سیری [20]
    ویژگی‌های شخصیتی [21]
    انگیزه [22]
    توانایی خودتنظیمی [23]

بنابراین، برنامه‌های کاهش وزن سابلیمینال ممکن است برای همه یکسان عمل نکند.

سخن پایانی

ما در این مطلب پژوهش‌های مختلف مربوط به پیام‌های سابلیمینال را مورد بررسی قرار دادیم. دیدیم که اگرچه این پیام‌ها تا حدی تأثیرگذارند، اما تأثیر آن‌ها محدود و اندک است. بهتر است که نه از پیام‌های سابلیمینال بترسید و نه به آن‌ها دل خوش کنید. این پیام‌ها نه شما را تبدیل به زامبی‌هایی می‌کنند که توسط دیگران کنترل می‌شوند، نه شما را تبدیل به سوپرمنی می‌کنند که قادر به انجام هرکاری است. توجه به این مسئله اگرچه مهم و مفید است، اما درگیر و دل‌خوش شدن به آن نه. بهتر است به چیزهایی امیدوار باشیم که شواهدی برایشان وجود دارد.

چطور موضوعات شبه‌علمی مثل سابلیمینال را به درستی تشخیص دهیم؟

در دوره فوق‌العاده علم و شبه علم (که به رایگان در اختیارتان قرار داده‌ایم) می‌توانید نکات مهمی یاد بگیرید که کمتر جایی پیدایشان می‌کنید. روی تصویر زیر کلیک کنید:

دوره رایگان علم و شبه علم | پیام های سابلیمینال چیست؟

منابع استفاده شده برای این مقاله:

[1]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32338142/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29849006/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23110158/

[2]

https://psycnet.apa.org/record/1999-13895-010

[3]

https://www.jstor.org/stable/40216640

[4]

https://psycnet.apa.org/record/1986-16050-001

[5]

https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.7352271

[6]

https://psycnet.apa.org/record/2006-13047-010

[7]

https://psycnet.apa.org/record/2008-07320-004

[8]

https://psycnet.apa.org/record/1993-32157-001

[9]

https://psycnet.apa.org/record/1988-07412-001

[10]

https://psycnet.apa.org/record/2011-14187-001

[11]

https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1111/j.1467-9280.1991.tb00112.x?journalCode=pssa

[12]

https://psycnet.apa.org/record/2002-11674-005

[13]

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6204644/

[14]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11705338/

[15]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1429349/

[16]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29986712/

[17]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32903621/

[18]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31735839/

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22419966/

[19]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31752310/

[20]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29073920/

[21]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22776628/

[22]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22776628/

[23]

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18596220/

مطالب محبوب سایت:

مقالات مرتبط

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اسکرول به بالا